جاده

جاده

بهینه‌سازی طراحی شبکه و مسیرهای ویژه دوچرخه با هدف کاهش زمان سفر در کلان‌شهرها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه صنعتی نوشیروانی، بابل، ایران
2 دانشیار، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه صنعتی نوشیروانی، بابل ، ایران
چکیده
آلودگی هوا و تراکم ترافیک ناشی از استفاده بی‌رویه از خودروهای شخصی، کلان شهرها را با مخاطرات جدی مواجه ساخته است. توسعه زیرساخت‌های دوچرخه‌سواری و تعیین مسیرهای ویژه دوچرخه یکی از راهکارهای مؤثر در مدیریت تقاضای سفر به شمار می‌رود. در پژوهش حاضر، پنج مسیر بالقوه در شهر قم بر اساس شش شاخص کلیدی شامل حجم ترافیک ساعتی، شیب طولی، عرض معبر، تعداد تقاطعات، سرعت مجاز و وضعیت پارکینگ حاشیه‌ای مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند.برای وزن‌دهی به شاخص‌ها از آزمون فریدمن بر اساس داده‌های پرسشنامه (۳۸۴ کاربر و ۱۵ متخصص) و برای رتبه‌بندی مسیرها از روش تاپسیس استفاده شده است. همچنین شاخص سازگاری به کمک روش AHP محاسبه گردید. نتایج نشان می‌دهد که مسیر شماره ۳ (خیابان توحید) با شاخص سازگاری( ۲.۴- ) و نزدیک‌ترین فاصله به ایده‌آل مثبت در تاپسیس، به عنوان بهترین گزینه از نظر تعادل بین شرایط هندسی و ترافیکی انتخاب شد.در سناریوی کاهش ۳۱ درصدی خودروها (بر اساس تمایل اعلام شده کاربران در پرسشنامه)، زمان سفر ۴۰ درصد کاهش و سرعت جریان ترافیک ۵۷ درصد افزایش یافت. خروجی نهایی پژوهش، یک چارچوب عملیاتی شامل شش گام از انتخاب شاخص تا شبیه‌سازی ترافیک است که قابل تعمیم به سایر شهرهای پرجمعیت نیز می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

-اسدالهی، رضا، صفارزاده، محمود، و ممدوحی، امیررضا. (۱۳۹۰). ارایه الگویی برای طراحی شبکه مسیرهای دوچرخه‌سواری: مطالعه موردی شهر قم. پژوهشنامه حمل‌ونقل، ۸(۲)، ۱۰۱–۱۱۴.
-دهناد، سید محمدحسین، عبدی شیجانی، سجاد، و ریاضی، علی. (۱۴۰۳الف). افزایش سهم استفاده از دوچرخه در سفرهای روزانه شهری با انتخاب سامانه دوچرخه اشتراکی مناسب (مطالعه موردی: شهر قم). جاده، ۳۲(۱۲۰)، ۱۲۱–۱۳۰.
-دهناد، سید محمدحسین، عبدی شیجانی، سجاد، و ریاضی، علی. (۱۴۰۳ب). راهکارهای بهبود نگرش و افزایش تمایل شهروندان به دوچرخه‌سواری در سفرهای درون‌شهری (مطالعه موردی، شهر قم). پژوهشنامه حمل‌ونقل، ۲۱(۳)، ۴۰۱–۴۱۴.
-سرایی، محمدحسین، و حج‌فروش، شهاب‌الدین. (۱۴۰۱). ارزیابی مطلوبیت طراحی مسیرهای شهری برای دوچرخه‌سواری با رویکرد شهر دوستدار دوچرخه: مطالعه موردی شهر یزد. فصلنامه علمی‌پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر، ۳۱(۱۲۲)، ۴۳–۶۱.
-شیرمحمدی، حمید، رحیمی، فرزاد، و حدادی، فرهاد. (۱۴۰۲). شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر انتخاب مسیر دوچرخه‌سواری با هدف بهبود ترافیک شهری (مطالعه موردی: منطقه ۱۰ شهر تهران). پژوهشنامه حمل‌ونقل، ۲۰(۳)،
 ۳۵۹
–۳۷۸.
-صیامی، قدیر، انصاری، کوروش، و رستگار، سینا. (۱۴۰۲). برنامه‌ریزی مکانی انتخاب مسیر بهینه و ایمن دوچرخه در شهر مشهد با استفاده از تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP). پژوهشنامه حمل‌ونقل، ۲۰(۴)، ۲۸۹–۳۰۶.
-مرادی، شعله، و رحیمی، محمود. (۱۴۰۴). شناسایی و رتبه‌بندی گزینه‌های توسعه مسیر دوچرخه‌سواری با رویکرد کاهش ترافیک در بافت‌های تاریخی شهر تهران با استفاده از روش Fuzzy TOPSIS. جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱۵(۳)، ۴۳۵–۴۵۲.
Aimsun SL. (2023). AIMSUN Next User's Manual, Version 22. Barcelona, Spain.
-Chen, C., Lin, X., & Yu, G. (2026). Infrastructure matters: A systematic review of bicycle infrastructure design influencing cycling crash and injury risk. Journal of Safety Research, 98, 190-203.
-Güldü, E., Kuşçu Şimşek, Ç., & Selim, S. (2025). A study on the improvement of bicycle transportation in Sivas city using hybrid multi-criteria model based network analysis. Environment, Development and Sustainability, 27(12), 2967-29716.
-Liu, S., Siddiq, A., & Zhang, J. (2025). Planning bike lanes with data: Ridership, congestion, and path selection. Management Science, 71(9), 7631–7654.
-Montoya-Zamora, R., Ramírez-Granados, L., López-Lara, T., Hernández-Zaragoza, J. B., & Guzmán-Cruz, R. (2024). Predicting cyclist speed in urban contexts: A neural network approach. Modelling, 5(4).1607-1617.
-Pinto, J. P. D., Pinheiro, F. L., & Bação, F. (2026). Frameworks for prioritizing cycling network investments: A systematic literature review. Transportation Research Interdisciplinary Perspectives, 35, Article 101782.
-Schön, P., Heinen, E., & Manum, B. (2024). A scoping review on cycling network connectivity and its effects on cycling. Transport Reviews, 44(4),912–936.
-Schuhmacher, L., Wilkes, G., Kagerbauer, M., & Vortisch, P. (2025). Cycling speeds in urban traffic. Findings.
-Lopez, M., & Garcia, F. (2022). Cycling infrastructure and urban congestion mitigation strategies. Urban Studies Journal, 59(7), 1450–1468.
-Montoya-Zamora, R., Ramírez-Granados, L., & López-Lara, T. (2024). Predicting cyclist speed in urban contexts: A neural network approach. Modelling, 5(4),1601–1617.
-Nguyen, T., & Hoang, K. (2023). Optimization of bicycle routes in dense metropolitan areas. Journal of Cleaner Production, 387, 135–150.
-Schuhmacher, L., Wilkes, G., Kagerbauer, M., & Vortisch, P. (2025). Cycling speeds in urban traffic. Findings, 141204, 1–12.
-Smith, P., & Clark, D. (2020). Active transport and reduction of urban travel delays. International Journal of Transportation Science and Technology, 9(4), 300–312.
-Williams, J., & Taylor, B. (2021). Effects of dedicated cycling lanes on travel behavior and time savings. Transportation Research Interdisciplinary Perspectives, 11, 100–112.
-Zhang, Y., Li, X., & Sun, J. (2021). Impact of cycling lanes on travel time reduction in congested cities. Journal of Urban Transport Systems, 15(3), 210–225.